Историјска енциклопедија
Advertisement

Pretor (lat. praetor ) je posle konzula bio drugi po ovlaštenjima i važnosti magistrat Rimske republike. Pripadao je visokim magistratima sa imperijumom. Za razliku od konzula koji je imao pratnju od 12 liktora pretor je imao 6 liktora. Birao se na centurijatskoj skupštini. Prvenstveni zadatak pretora bila je sudska vlast. U početku je postojao jedan pretor, a onda dva, od kojih je urbani pretor bio zadužen za parnice među rimskim građanima, a peregrinski pretor za parnice između stranaca i rimskih građana. Od 227. pre Hrista biraju se i dodatni pretori, koji su bili zaduženi za upravu nad provincijama, a provincije su se delile kockom. Na kraju se broj pretora popeo na 16.

Istorija[]

Prema Ciceronu konzuli su u prvo vreme nazivani pretorima. Livije objašnjava da su pretori po prvi put uvedeni 366. pre Hrista da bi se konzuli rešili izvesnih dužnosti, a prvenstveno sudskih.[1] Te godine po prvi put su plebejci mogli da budu konzuli, pa je tako stvorena nova funkcija pretora,[2] a pretori su do 337. pre Hrista bili birani samo među patricijima. Funkcija pretora u početku je bila slična trećem konzulu, jer bi konzuli mnoga ovlaštenja delegirali pretorima. Nazivali su se i sudije, jer su kao sudska vlast sudili. Ponekad su imali komandu nad vojskom dok su konzuli bili odsutni iz Rima. U kasnoj republici pretori su nakon prestanka mandata mogli da služe kao propretori kao guverneri neke od rimskih provincija.

Pretura[]

Nakon proglašenja zakona Licinija i Sekstija 367. pre Hrista jedan od konzula je trebao da bude plebejac. Kada je izabran prvi plebejac za konzula patriciji su odbili da prihvate te izbore, pa je došlo do kompromisa i sudska vlast je poverena novouvednim pretorima, koji su bili patriciji.[3] Prvi pretor bio je Spurije Furije, sin Marka Furija Kamila, a izabran je 366. pre Hrista. Izabrani pretor bio je kurulni magistrat, imao je imperij i pripadao je visokim magistratima. Imali su pravo da sede na kurulnoj stolici i da nose togu obrubljenu širokim purpurnim rubom ( toga praetexta ). Za razliku od konzula koji je imao pratnju od 12 liktora pretor je imao 6 liktora. Imali su imperijum u okviru svoga delokruga, ali konzul je mogao da uloži veto na njihove odluke. U doba kada je bilo više pretora bacanjem kocki bi se određivalo koji pretor dobija koju provinciju. Čim bi se ukazala potreba pretori bi dobili zadatak da predvode vojsku. Pretor se birao na centurijatskoj skupštini.

Urbani pretor i peregrinski pretor[]

Tokom 246. pre Hrista Senat je doneo odluku da se imenuju dva pretora. Za jednoga pretora bilo je previše sudskoga posla, a bilo je potrebno i da pretor komanduje vojskom u slučaju velike opasnosti dok su oba konzula odsutna iz Rima. Tokom 246. pre Hrista izabrana su dva pretora urbani pretor i peregrinski pretor. Zadatak peregrinskoga pretora bio je da presuđuje u sudskim sporovima između stranaca i rimskih građana. Urbani pretor bio je zadužen da presuđuje u sporovima između rimskih građana. Tokom Drugoga punskoga rata peregrinski pretor je zbog specijalnih misija često bio odsutan iz Rima. Urbani pretor bi za to vreme ostajao u gradu posvećen administraciju sudskoga sistema. Postojanjem dva pretora jedan od njih je mogao da komanduje vojskom u slučaju da su oba konzula van Rima.

Dodatni pretori[]

Kako se Rimska republika teritorijalno širila pojavila se potreba za dodatnim pretorima. Treći i četvrti pretor izabrani su po prvi put 227. pre Hrista sa zadatkom da obavljaju upravu nad Sicilijom i Sardinijom. Peti i šesti pretor dodani su 197. pre Hrista za upravu nad dve hispanske provincije. Od šest pretora dvojica bi ostajali u Rimu, a provincije bi kockom bile dodeljivane četvorici pretora. Lucije Kornelije Sula je povećao broj pretora na osam, a Gaj Julije Cezar na 10, pa na 14 i konačno 16.

Sudska ovlaštenja[]

U građanskim parnicama pretor bi ili izdavao izvesne zabrane na određeno izvršenje ili bi imenovao sudiju. Pretor bi slučajeve predavao sudijama određujući sudiji predmet spora. Odluka sudije bila bi obavezujuća. U vreme Dioklecijana nestalo je toga dvostepenoga procesa, pa je ili pretor presuđivao u čitavom procesu ili bi imenovao delegata. U vreme Rimske republike urbani pretor bi izdao godišnji edikt po savetu sudija. U ediktu bi postavio uslove pod kojima je mogao odobri pravni lek. Predsedavo je i krivičnim parnicama. Pretor bi imenovao sudije, koji su bili poput porote i glasali su samo kriv ili nije kriv. U tim sudovima kazna je obično bila smrtna kazna. Pretor bi tokom vršenja sudske dužnosti sedeo na kurulnoj stolici u tribunalu, koji je bio deo suda, koji je pretor odvoji za sebe i svoje saradnike.

Literatura[]

Reference[]

  1. Livije 6.42
  2. Livije 6.42
  3. Livije 6.42
Advertisement